و مال ، خواه مفرد يا مركب ، بيش از شش گونه نيست و نخستين كسى كه در اين فن بتأليف پرداخته ابو عبد الله خوارزمى و آنگاه ابو كامل شجاع بن اسلم بوده است و پس از وى مردم شيوهء او را دنبال كردند و كتاب وى در مسائل ششگانه جبر از بهترين تأليفاتى بشمار ميرود كه در اين باره وضع شده است و بسيارى از مردم اندلس بر آن شرح نوشته و خوب از عهدهء اين امر برآمده‌اند و بهترين شرح‌هاى آن كتاب قرشى است و بر طبق اخبارى كه بما رسيده است برخى از پيشوايان تعاليم مشرق معادلات را از اين شش جنس گذرانده و آنها را به بيش از بيست معادله رسانيده و براى كليهء آنها اعمال استوار متكى به براهين هندسى استخراج كرده‌اند [ 1 ] و خدا ( سبحانه و تعالى ) در خلق آنچه بخواهد مىافزايد [ 2 ] . ديگر از فروع علم حساب معاملات است و آن به كار بردن حساب در معاملات شهرها از قبيل : كالاها و مساحتها و اموال زكات و ديگر امور معاملاتى است كه در آنها با عدد برخورد ميكنند و صناعت حساب را در مجهول و معلوم و كسر و صحيح و جذور و غيره به كار مىبرند و مقصود از مسائل مفروض بسيارى كه در آنها مطرح ميكنند حصول تمرين و عادت از راه تكرار عمل است تا ملكهء صناعت حساب در متعلمان رسوخ يابد . و عالمان فن حساب در اندلس در اين باره تأليفات بسيار دارند كه مشهورترين آنها معاملات زهراوى و ابن السمح و ابو مسلم بن خلدون از شاگردان مسلمهء مجريطى و امثال ايشان است . ديگر از فروع علم حساب فرايض است و آن صناعتى حسابى است در تصحيح سهام صاحبان فروض وراثت‌ها هنگامى كه

--> [ 1 - ) ] دسلان مينويسد : منظور ابن خلدون تأليفات عمر خيام بوده است كه به 6 مسئلهء محمد ابن موسى يعنى نخستين معادلات دو مجهولى ، معادلات سه مجهولى افزوده است و اوست كه براى نقطهء تقاطع دو مخروط ريشه‌هاى هندسى ساخته است . ترجمهء دسلان ص 137 ج 3 بنقل از ( وپك ) . [ 2 - ) ] چاپهاى مصر و بيروت .